اليگودرز – قسمت دوم
الیگودرز با رویکرد آماری
نام‌گذاري:
برخى تاريخ بناي آن را به عهد گودرز ، پهلوان داستانى شاهنامه، مربوط مى‌دانند و بر اين مبنا نام اوليه شهر را آل‌گودرز دانسته ، و بر اين باورند كه اين نام به مرور به اليگودرز تبديل يافته است ( فرهنگ جغرافيايى آباديها... ،20). شوارتس اين نام را به صورت اليگودرز ثبت كرده است .
شهرستان اليگودرز از ديدگاه مطالعاتي جغرافي دانان و جامعه شناسان و تاريخ نگاران :
در اين قسمت سعي شده است كه منابع و ماخذ هر مطلب در داخل پرانتز ، درست بعد از كلمه يا جمله نوشته شود . در پايان نيز ليست كليه منابع و ماخذي كه از آنها در اين نگارش بهره گرفته شده ، آورده شده است .
موقعیت جغرافیایی
الیگودرز يكى از شهرستانهاي نه‌گانه استان لرستان كه از دو بخش (مركزي و زز و ماهرو) و 11 دهستان و يك شهر (اليگودرز) تشكيل شده ( تقسيمات...، 43)، و 361 آبادي داراي سكنه را در خود جاي داده است ( آمارنامه، 1373ش، 18، 22-23). اين شهرستان از شمال به استان مركزي، از شرق به استان اصفهان، از غرب به شهرستانهاي ازنا، خرم آباد و دورود (استان لرستان) و از جنوب به استان خوزستان محدود است ( آمارنامه، 1372ش، 8).
اين شهر به عنوان مركز شهرستان در 49 و 42 طول شرقى و 33 و 26 عرض شمالى، در ارتفاع 1988 متري از سطح دريا و در فاصله 135 كيلومتري شرق شهر خرم آباد (مركز استان) و بر سر راه اصلى خرم آباد - اصفهان قرار گرفته است (فرهنگ جغرافيايى آباديها، 19-20). فاصله اين شهر تا دورود (شمال باختري) 60 كیلومتر ، تا خمين (شمال خاوري) 52 كیلومتر (فرهنگ جغرافيايى آباديها ، 21) و تا تهران 375 كیلومتر است ( شناسنامه، فرهنگ جغرافيايى آباديها ، 21).
اطلاعات جغرافیایی و زمین شناسی
اليگودرز با ارتفاع متوسط 2000 متر از سطح دريا، ناحيه‌اي كوهستانى‌است كه در شرق‌استان‌لرستان‌قرار گرفته‌است ( جغرافيا...، 2/1097). اشترانكوه (4050 متر) و قالى كوه (3901 متر) از مهم‌ترين كوههاي اين ناحيه و مربوط به رشته كوههاي زاگرس هستند ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 18- 19؛ نقشه عمليات). اين رشته كوه در جنوب خاوري اليگودرز قرار دارد و تا منطقه اصفهان امتداد مى‌يابد ( فرهنگ جغرافيايى ايران، 6/22). بلنديهاي ناحيه اليگودرز بيشتر متعلق به دوران سوم و تحت تأثير حركات كوهزايى آن بوده است و جنس تشكيلات آن بيشتر از كوارتزيت، سنگ آهك، مرمريت، شيل و ماسه سنگ است. قسمت دشتى اليگودرز به طور كلى از رسوبات معاصر پوشيده شده است (قادري، 12-13).
اطلاعات اقلیمی و هواشناسی
آب و هواي اين ناحيه بيشتر سرد و معتدل است : قسمتهاي مركزي و شمالى‌معتدل،و قسمت‌كوهستانى‌جنوب‌و جنوب‌غربى،سرد می باشد ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 19).
نوسان شديد درجه حرارت طى ماههاي سال و نيز شبانه روز از ويژگيهاي آب و هوايى اين ناحيه است، تا جايى كه اختلاف دما ميان حداكثر مطلق (ماه تير) و حداقل مطلق (ماه دي) را در اين ناحيه 72.5 درجه سانتى‌گراد دانسته‌اند (قادري، 18- 19).
آب و هواي اين شهر معتدل و حداكثر دما در تابستان به 37 و حداقل آن در زمستان به -8 درجه سانتى‌گراد مى‌رسد. متوسط بارش‌سالانه‌درآنجا 270 ميلى‌متراست ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 20).
در واقع ارتفاع نسبتاً زياد و نزديكى به رشته اشترانكوه، موجب شكل گيري بادهاي دائمى و ريزش مداوم برف در زمستان و در نتيجه سرماي شديد در طول اين فصل مى‌شود، به نحوي كه دما در بسياري از سالها تا 30- درجه سانتى‌گراد پايين مى‌آيد و راههاي ارتباطى ناحيه تا مدتى مسدود مى‌ماند. كاهش ناگهانى دما در فصل بهار موجب سرماي شديد و نهايتاً از ميان‌رفتن پوشش‌گياهى طبيعى و مزارع مى‌شود (جغرافيا،2/1097-1098) .
در ناحيه اليگودرز بادهاي محلى از پديده‌هاي نسبتاً دائمى است. این بادهای محلی عبارتند از :
1- باد اصفهان (اواخر پاييز تا بهار) با جهت شرقى - غربى
2- باد بهاري (اواخر اسفند ماه) با جهت جنوبى - شمالى
3- باد پنجه (ماههاي تابستان) با جهت جنوب شرقى - شمال شرقى
(قادري، 21-22)
میزان بارندگی و نزولات جوی
مقدار متوسط نزولات جوي سالانه آن 644.4 ميلى‌متر برآورد شده است (قادری، 20).
رودخانه اليگودرز ؛ رودخانه كم آب و كوچكى است كه از كوههاي پيرامونى شهر سرچشمه مى‌گيرد. از آب اين رودخانه در فصل تابستان براي آبياري زمينهاي زراعى استفاده مى‌شود. اين رود در فصل زمستان با مسيري شرقى - غربى به رودخانه ماربره مى‌پيوندد و پس از عبور از جنوب شهر ازنا و از ميان شهر دورود و با پيوستن چند شاخه فرعى به آن، با نام رودخانه سزار به موازات مسير خط آهن جريان دارد و نهايتاً به درياچه سد دز مى‌ريزد ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 18).
رود ديگر اين شهرستان كاكلستان است كه از كوههاي جنوبى سرچشمه مى‌گيرد و در اصل از چندين شاخه كوچك فرعى تشكيل مى‌شود. اين رودخانه در طول مسير خود به نامهاي مختلف از جمله آب رودبار، آب الكن و آب زالكى (ذلقى) خوانده مى‌شود و سرانجام به درياچه سد دز مى‌ريزد ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 18).
پوشش گیاهی و طبیعی منطقه
پوشش گياهى شهرستان اليگودرز شامل درختان بلوط، بادام كوهى، زرشك، گردو، انجير در قسمتهاي مرتفع، به خصوص كوههاي جنوب و جنوب غربى است ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 18). درختان كهن سال بلوط و چنار در دامنه شرقى قالى كوه، و همچنين پوشش بوته‌اي همچون گل گاوزبان، خاكشير، آويشن، بارهنگ، شيرين بيان و بومادران است كه مصرف دارويى دارند. پوشش مرتعى قابل توجهى در این منطقه در دامنه‌هاي اشترانكوه وجود دارد ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 19). جانوران و پرندگان مختلفى از جمله خرس، پلنگ، گراز، يوزپلنگ، گرگ، كبك، قرقاول و تيهو در اين ناحيه يافت مى‌شوند ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 19).
اطلاعات آماری و بافت شناسی جمعیت
مطابق سرشماري عمومى 1370ش، شهرستان اليگودرز ( الیگودرز و حومه ) داراي 142263 نفر جمعیت می باشد که 23115 خانوار را شامل می شود . بر اين اساس بُعد خانوار در سطح شهرستان برابر 6.2 و نسبت جنسى حدود 1.7 نفر است . از اين جمعيت به ترتيب %41.2 یعنی 58648 نفر ، در شهر و %51.4 یعنی 73156 نفر در نقاط روستایی و %7.4 یعنی 10459 جمعيت غير ساكن (كوچنده) زندگی می کنند ( آمارنامه، 1373ش، 34).
بر اساس داده‌هاي همين سرشماري، %78.6 از جمعيت فعال اين شهرستان به كار اشتغال دارند كه اين نسبت در نقاط شهري و روستايى به ترتيب %84.7 و %74.4 است ( آمارنامه، 1373ش، 67). علاوه بر اين، %64.7 از جمعيت‌اين شهرستان باسواد هستند كه اين نسبت در نقاط شهري %79.7 و روستايى %53.8 می باشد ( آمارنامه، 1373ش، 84).
جمعيت‌اين‌شهر دراواخر دهه 1320ش، 7349 نفربود ( فرهنگ جغرافيايى ايران، 6/23) كه در نخستين سرشماري عمومى (1335ش) به 9592 نفر رسيد. در همين زمان %63.5 از جمعيت اين شهر كمتر از 15 سال داشتند و حدود %25.9 از ايشان باسواد بودند كه اين نسبت در مردان برابر %42.2 و در بين زنان %8.6 بود ( گزارش...، 1، 5، 8 - 9). شهر اليگودرز در مهرماه 1365 داراي 9465 خانوار معمولى با 53691 نفر (و يك‌خانوار دسته‌جمعى با 152 نفر) جمعيت‌بود كه حدود %48.1 از آن ( 25830 نفر) كمتر از 15 سال داشتند ( سرشماري...،19) كه نشان دهنده جوانى جمعيت اين شهر است.
شهر اليگودرز مطابق سرشماري عمومى (1370ش) داراي 58648 نفر جمعيت بود و از ميان جمعيت 6 ساله و بيشتر اين شهر %79.7 باسواد بودند ( آمارنامه، 1373ش، 84). علاوه بر اين %66.6 ( 39055 نفر) از اين جمعيت داراي 10 سال و بيشتر بودند كه از آن ميان، %28.7 (11212 نفر) شاغل، %6.1 (2389 نفر) بيكار و بقيه (%65.2) از لحاظ اقتصادي غير فعال به شمار مى‌آمدند ( شناسنامه، آمارنامه، 1373ش، 84).
شهر اليگودرز در سالهاي اخير به صورت يكى از كانونهاي مهاجرپذير در سطح ناحيه درآمده است؛ تا آنجاكه %27.6 از ساكنان شهر متولد ديگر نقاط، به ويژه نقاط روستايى (%21.6) بوده‌اند ( سرشماري، آمارنامه، 1373ش، 84). رشد ناموزون بافت اين شهر كه خود نتيجه اينگونه روابط بوده است، موجب شده تا اليگودرز را يكى از بى‌نظم‌ترين مراكز شهري استان به شمار آورند ( جغرافيا، 1098).
شمار واحدهاي مسكونى شهر اليگودرز 8102 واحد است كه تنها 127 واحد (%1.6) آن داراي اسكلت فلزي يا بتنى است و مصالح اصلى مابقى به ترتيب آجر و آهن و يا سنگ و آهن (%67.9)، آجر و چوب‌يا سنگ‌وچوب (16.3%) و يا خشت‌وچوب (6%)است (شناسنامه،4).
از مراكز مهم جمعيتى اين شهرستان بجز شهر اليگودرز، شهرك امام (چمن سلطان) است كه مردم آن به زبان تركى سخن مى‌گويند و ديگر شهرك ابوذر (شاپور آباد) كه داراي سابقه تاريخى نسبتاً طولانى بوده، و تا چندي پيش ارمنى نشين بوده است ( جغرافيا، 2/1099) . بناي اين آبادي را به شاپور دوم ساسانى نسبت مى‌دهند و آثاري كهن در آن يافت شده است (كيهان، 2/433) .
مطابق سرشماري 1370ش، از 465 آبادي شهرستان اليگودرز، 104 آبادي آن %22.7 خالى از سكنه بوده است . شمار آباديهاي داراي سكنه اين شهرستان به ترتيب در بخشهاي مركزي، 235 آبادی (80% از جمعيت روستايى) و در بخش زز و ماهرو ، 126 آبادی (20% از جمعيت روستايى) بوده است ( آمارنامه، 1373ش، 23). 83% از آباديهاي شهرستان اليگودرز جمعيتى كمتر از 50 خانوار داشته‌اند ( فرهنگ آباديها، 1365ش، 4). جمعيت روستايى اين شهرستان 73156 نفر و شامل 11285 خانوار می باشد ( آمارنامه، 1373ش، 23).
اهالى اين شهرستان غالباً از ايل بختياري و از طوايف چهارلنگ شامل ممى‌وند، ذلقى و موگويى هستند ( جغرافيا، 2/1083).
طوايف كوچرو اين ناحيه در اطراف زز و درياچه گل‌ِ گَهَر زندگى مى‌كنند كه در زمستان به نواحى گرم دزفول و انديمشك و اطراف ايستگاههاي راه آهن نزديك خوزستان كوچ مى‌كنند (همان، 2/1099- 1100).
ممى‌وندها به طور سنتى دوره ييلاق را در ازنا، و قشلاق را در ليوه مى‌گذرانند (كريمى، 137)، حال آنكه سردسير شاخه‌هايى از اين طايفه دراطراف اليگودرز، و گرمسيرشان سردشت است (امان‌اللهى، 196). مسكن طايفه ذلقى را در دوغ زنى، جاوند، ميان جايى و سادات احمدي، و محل طايفه موگويى را شيخ سعيد، بيركويى، خويى كويى، ديويلى، شياس و مهدور دانسته‌اند (كيهان، 2/76). اين نقاط به وسعت مراتع شهرت دارد و در گذشته دام بسياري را به منظور چرا از اصفهان و كاشان به آنجا مى‌آورده‌اند (کیهان، 2/433). جمعيت طايفه‌هاي ذلقى و ممى‌وند در سطح استان لرستان به ترتيب 2272 و 6768 خانوار است ( آمارنامه، 1372ش، 52، 53).
اطلاعات آماری اوضاع اقتصادی
فعاليتهاي اقتصادي جاري در اين شهرستان بيشتر از نوع فعاليتهاي کشاورزی است. زراعت و دامداري در كنار بازرگانى، خدمات اداري، صنعتگري و كارگري، مشاغل اصلى اهالى را تشكيل مى‌دهد ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 19). كشاورزي در دشتهاي هموار بصورت آبى، و در بلنديها، ديمى است. آب مورد نياز آبياري در سطح شهرستان از چشمه، كاريز، چاههاي عميق و رودخانه‌هاي محلى تأمين مى‌شود ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 19). در سالهاي اخير شماري چاه عميق و نيمه عميق در منطقه اليگودرز احداث شده است و استفاده از ابزار توليد و ماشين آلات مكانيزه در كشاورزي رواج نسبى يافته است ( فرهنگ آباديها، 1367ش، ده - يازده، چهارده - پانزده). غلات، پنبه، چغندر، حبوب، صيفى، انگور و لبنيات از مهم‌ترين محصولات کشاورزی و دامپروری اين ناحيه به شمار مى‌روند ( فرهنگ جغرافيايى ايران، 6/22).
مطابق داده‌هاي آماری سال 1373ش، در اين شهرستان، سطح زير كشت گندم 81855 و جو 1493هكتار بوده است كه به ترتيب %36.8و %81.9 آن كشت آبى بوده است ( آمارنامه، 1373ش، 141). در سال ياد شده ميزان توليد محصولات گوناگون زراعى در اين شهرستان قابل توجه است : 151441 تن گندم ، 4419 تن جو ، 320 تن برنج ، 1403 تن دانه‌هاي روغنى ، 71811 تن علوفه ، 22700 تن سبزي ، و 13194 تن حبوبات (آمارنامه، 1373ش، 144-146).
اطلاعات آماری مراکز آموزشی و درمانی
در اين شهرستان 270 دبستان، 67 مدرسه راهنمايى و 22 دبيرستان وجود دارد . همچنين 3 هنرستان فنى و مركز آموزش حرفه‌اي در اين شهرستان داير است (آمارنامه، 1373ش ، 95 -96). دانشگاه آزاد و دانشگاه پيام نور ، مراكز آموزش عالى در اين شهرستان بشمار می آیند (آمارنامه، 1373ش، 109). دانشگاه پيام نور در سال تحصيلى 1373- 1374ش در دوره كارشناسى 1490 دانشجو (936 پسر و 554 دختر) داشته است ( آمار نامه، 1373ش، 109). 2 بيمارستان دولتى، 19 درمانگاه، 6 آزمايشگاه و 7 داروخانه از تأسيسات درمانى اين شهرستان به شمار مى‌روند (آمارنامه، 1373ش، 114).
اطلاعات آماری صنایع
صنايع اين شهرستان بيشتر سنتى و دستى از قبيل بافت قالى، جاجيم و گليم است. بجز آن 6 كارخانه آردسازي، 5 واحد آهك و آجرپزي و 2 واحد تراشكاري در اين شهرستان وجود دارد ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 19-20).
كارگاههاي صنعتى اين شهر عمدتاً (98.5%) از كارگاههاي كوچك (كمتر از 10 نفر پرسنل) تشكيل شده، و بيشتر در زمينه صنايع غذايى، پوشاك و چرم، صنايع چوب و محصولات چوبى است ( شناسنامه، 39-40). همچنين معادن سنگ مرمريت و خاك چينى در كوههاي پيرامون شهر وجود دارد كه مورد بهره‌برداري است ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 19).
زبان ، مذهب ، نژاد و قدمت
زبان ساكنان اين شهرستان با گويش لري و در اصل تلفيقى از لري بختياري و لري خرم آبادي است. مذهب مردم این شهر تشيع (12 امامى) است (فرهنگ جغرافيايى آباديها، 19-20).
امام‌زاده‌هاي‌متعددي‌در اين‌شهرستان‌ازجمله در روستاهاي فرسش ، گايگان ، دوزان ، زَزُم و پيرامام وجود دارد. تپه‌هاي باستانى موجود در روستاهاي خمه سفلى و خمه عليا را مربوط به سده‌هاي 5 و 6قمری دانسته‌اند ( جغرافيا، 2/1077).
در نزديكى شهرك ابوذر (شاپور آباد) ، در محلى به نام كهنه شهر (طلاشوران) سكه‌هايى متعلق به دوره به شاپور دوم ساسانى به دست آمده است که حکایت از تاریخ شهر الیگودرز دارد (جغرافيا، 2/1099) .
اگرچه آغاز شكل گيري شهر اليگودرز در ابهام قرار دارد، اما موقعيت خاص آن، هم از لحاظ دسترسى به منابع آب كافى و هم از نظر موقعيت ارتباطى كه نواحى بختياري را به ايران مركزي مى‌پيوندد ( جغرافيا، 2/1098) و در واقع یکی از عوامل اوليه شكل‌گيري و گسترش اين شهر به این علت بوده است که در مسیر راه عراق به پاكستان قرار گرفته و مرزهاي غربى را به شرق متصل مى‌سازد (حامى، 1469) . برخى نوشته‌اند كه در گذشته تقريباً در محل فعلى اين شهر، شهري ديگر با همين نام وجود داشته كه به علل ناشناخته‌اي از ميان رفته است ( جغرافيا، 2/1099)؛ وجود قناتها و بندها بر روي نهر، آثار برجاي مانده در كوهها و تپه‌هاي اطراف (مربوط به سده 7ق) و همچنين خانقاه اكبر بن على را از دلايل قدمت اين‌شهر بر شمرده‌اند (جغرافيا، 2/1099؛ ارسكين، 246، 249- 250؛ قادري، 36).
چنانكه از نام محله‌هاي شهر اليگودرز بر مى‌آيد، ظاهراً اين شهر همانند برخى ديگر از شهرهاي كشور، از ادغام چندين آبادي شكل گرفته است؛ از ميان اين محله‌ها مى‌توان از ده كهنه ، قلانو (قلعه نو) ، ده تيرانى، ده محمدرضا ، آدیوند، ورزندان، پونه‌زار و مجيان نام برد. قديمى‌ترين اين محله (آبادي) ها، ده كهنه در غرب شهر، و قلعه نو است ( جغرافيا، 2/1099).
اليگودرز در آغاز سده 14 ش جزو تقسيمات حكومتى بروجرد، و به عنوان قريه‌اي از ناحيه جاپلق و بربرود به‌شمار مى‌آمد (كيهان، 2/443، 444).
اهالى شهر اليگودرز بيشتر از ايل بختياري و طايفه چهارلنگ و تيره‌هاي دوزنى و ممى‌وند هستند ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، 20) و زبان آنان فارسى با گويش لري (تلفيقى از لري بختياري و لري خرم آبادي)، و دين ايشان اسلام (مذهب شيعه 12 امامى) است (فرهنگ جغرافيايى آباديها، 20)؛ ارسكين اهالى اليگودرز را از «شيعيان قديم» دانسته است (ص 250).
مآخذ:
آمارنامه استان لرستان (1372ش)، سازمان برنامه و بودجه استان لرستان، تهران، 1373ش؛ آمارنامه استان لرستان (1373ش)، سازمان برنامه و بودجه استان لرستان، تهران، 1374ش؛ ارسكين، ويليام، ايران و بابر، ترجمه ذبيح‌الله منصوري، تهران، 1362ش؛ امان اللهى بهاروند، سكندر، قوم لر، تهران، 1370ش؛ تقسيمات كشور جمهوري اسلامى ايران، وزارت كشور، تهران، 1372ش؛ جغرافياي كامل ايران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، 1366ش؛ حامى، احمد، «راههاي شوسه»، ايرانشهر، نشريه شم 22 يونسكو، تهران، 1343ش/1964م، ج 2؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن (1365ش)، نتايج تفصيلى، شهرستان اليگودرز، مركز آمار ايران، تهران، 1367ش؛ شناسنامه آماري شهرهاي استان لرستان، مركز آمار ايران، تهران، 1373ش؛ فرهنگ آباديهاي كشور (1365ش)، شهرستان اليگودرز، مركز آمار ايران، تهران، 1367ش؛ فرهنگ آباديهاي كشور، سرشماري عمومى كشاورزي (1367ش)، استان لرستان، مركز آمار ايران، تهران، 1369ش؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاي كشور، گلپايگان، سازمان جغرافيايى نيروهاي مسلح، تهران، 1369ش، ج 59؛ فرهنگ جغرافيايى ايران (آباديها)، استان ششم، دايره جغرافيايى ستاد ارتش، تهران، 1340ش؛ قادري، اسماعيل، بررسى مسائل و امكانات بهسازي روستايى در ايران، دهستان پاچه‌لك شرقى (شهرستان اليگودرز)، رساله كارشناسى ارشد، دانشگاه شهيد بهشتى، تهران، 1370-1371ش؛ كريمى، اصغر، سفر به ديار بختياري، تهران، 1368ش؛ كيهان، مسعود، جغرافياي مفصل ايران، تهران، 1311ش؛ گزارش مشروح حوزه سرشماري اليگودرز، وزارت كشور، تهران، 1338ش؛ نقشه عمليات مشترك، برگهاي گلپايگان و خرم آباد، سازمان جغرافيايى نيروهاي مسلح، تهران، 1371ش؛
بسم الله الرحمن الرحيم